Η ΠΡΟΣΕΥΧΗ ΤΟΥ
ΑΓΙΟΥ ΕΦΡΑΙΜ ΤΟΥ ΣΥΡΟΥ
Alexander Schmemann
Ανάμεσα
σʹ όλες τις προσευχές και τους ύμνους της Μεγάλης Σαρακοστής μια
σύντομη προσευχή μπορεί να oνομαστεί η προσευχή της Μεγάλης Σαρακοστής. Η
Παράδοση την αποδίδει σ' έναν από τους μεγάλους δασκάλους της
πνευματικής ζωής, τον γιο Εφραίμ το Σύρο. Να τα κείμενο της προσευχής:
Κύριε και Δέσποτα της ζωής μου, πνεύμα αργίας, περιεργίας, φιλαρχίας, και αργολογίας μη μοι δως.
Πνεύμα δε σωφροσύνης, ταπεινοφροσύνης, υπομονής, και αγάπης χάρισε μοι τω σω δούλω.
Ναι
Κύριε Βασιλεύ, δώρησαί μοι του οράν τα εμά πταίσματα, και μη
κατακρίνειν τον αδελφόν μου˙ ότι ευλογητός ει εις τους αιώνας των
αιώνων. Αμήν.
Τούτη η προσευχή λέγεται δύο φορές στο τέλος κάθε ακολουθίας της
Μεγάλης Σαρακοστής από τη Δευτέρα ως την Παρασκευή (δεν τη λέμε το
Σάββατο και την Κυριακή, όπως θα δούμε και πιο κάτω, γιατί οι ακολουθίες
αυτές τις δύο μέρες δεν έχουν το τυπικό της Σαρακοστής). Την πρώτη φορά
λέγοντας την προσευχή κάνουμε μια μετάνοια σε κάθε
αίτηση. Έπειτα κάνουμε δώδεκα μετάνοιες λέγοντας: «ελέησαν με τον
αμαρτωλόν». Ολόκληρη η προσευχή επαναλαμβάνεται με μια τελική μετάνοια
στο τέλος της προσευχής.
Γιατί αυτή η σύντομη και απλή προσευχή κατέχει μια τόσο σημαντική θέση
στην όλη λατρεία της Μεγάλης Σαρακοστής; Διότι απαριθμεί, μʹ ένα
μοναδικό τρόπο, όλα τα αρνητικά και τα θετικά στοιχεία της μετάνοιας και
αποτελεί, θα λέγαμε, ένα «κανόνα ελέγχου» του προσωπικού μας αγώνα στην
περίοδο της Μεγάλης Σαρακοστής. Αυτός ο αγώνας σκοπεύει πρώτα απ' όλα
στην απελευθέρωσή μας από μερικές βασικές πνευματικές ασθένειες που
διαμορφώνουν τη ζωή μας και μας κάνουν πραγματικά ανίσχυρους ακόμα και
για να κάνουμε αρχή στροφής στο Θεό.
Η βασική ασθένεια είναι η αργία.
Είναι η παράξενη εκείνη τεμπελιά και η παθητικότητα ολόκληρης της
ύπαρξής μας που πάντα μας σπρώχνει προς τα «κάτω» μάλλον παρά προς τα
«πάνω» και που διαρκώς μας πείθει ότι δεν είναι δυνατό νʹ αλλάξουμε και
επομένως δε χρειάζεται να επιθυμούμε την αλλαγή. Είναι ένας βαθιά
ριζωμένος κυνισμός που σε κάθε πνευματική πρόκληση απαντάει με το
«γιατί;» και καταντάει τη ζωή μας μια απέραντη πνευματική φθορά. Αυτή
είναι η ρίζα όλης της αμαρτίας γιατί δηλητηριάζει κάθε πνευματική
ενεργητικότητα στην πιο βαθιά της πηγή.
Το αποτέλεσμα της «αργίας», είναι η λιποψυχία. Είναι μια κατάσταση δειλίας που όλοι οι Πατέρες της Εκκλησίας τη θεώρησαν το μεγαλύτερο κίνδυνο της ψυχής. Η λιποψυχία, η αποθάρρυνση, είναι η ανικανότητα του ανθρώπου να βλέπει καθετί καλό ή θετικό! Είναι η αναγωγή των πάντων στον αρνητισμό και στην απαισιοδοξία.
Είναι στʹ αλήθεια μια δαιμονική δύναμη μέσα μας γιατί ο Σατανάς είναι
βασικά ένας ψεύτης. Ψιθυρίζει ψευτιές στον άνθρωπο για το Θεό και για
τον κόσμο˙ γεμίζει τη ζωή με σκοτάδι και αρνητισμό. Η λιποψυχία
είναι η αυτοκτονία της ψυχής, γιατί όταν ο άνθρωπος κατέχεται απ' αυτή
είναι εντελώς ανίκανος να δει το φως και να τα επιθυμήσει.
Πνεύμα φιλαρχίας!
φαίνεται παράξενο πως η αργία και η λιποψυχία είναι ακριβώς εκείνα που
γεμίζουν τη ζωή μας με τον πόθο της φιλαρχίας. Μολύνοντας όλη μας την
τοποθέτηση απέναντι στη ζωή, κάνοντας την άδεια και χωρίς νόημα, μας
σπρώχνουν νʹ αναζητήσουμε αντιστάθμισμα σε μια ριζικά λανθασμένη στάση
απέναντι στα άλλα πρόσωπα. Αν η ζωή μου δεν είναι προσανατολισμένη προς
το Θεό, αν δεν σκοπεύει σε αιώνιες αξίες, αναπόφευκτα θα γίνει εγωιστική
και εγωκεντρική, πράγμα που σημαίνει ότι όλοι οι άλλοι γίνονται τα μέσα
για τη δική μου αυτοϊκανοποίηση. Αν ο Θεός δεν είναι ο «Κύριος
και Δεσπότης της ζωής μου», τότε το εγώ μου γίνεται ο κύριος και
δεσπότης μου, γίνεται το απόλυτο κέντρο του κόσμου μου και
αρχίζω να εκτιμώ καθετί με βάση τις δικές μου ανάγκες, τις δικές μου
ιδέες, τις δικές μου επιθυμίες και τις δικές μου κρίσεις. Έτσι η επιθυμία της φιλαρχίας γίνεται η βασική μου αμαρτία στις σχέσεις με τις άλλες υπάρξεις,
γίνεται μια αναζήτηση υποταγής τους σε μένα. Δεν είναι πάντοτε
απαραίτητο να εκφράζεται η φιλαρχία μου σαν έντονη ανάγκη να διατάζω και
να κηδεμονεύω τους «άλλους». Μπορεί επίσης να εκφράζεται και σαν αδιαφορία, περιφρόνηση, έλλειψη ενδιαφέροντος, φροντίδας και σεβασμού. Και
είναι ακριβώς η «αργία», μαζί με τη «λιποψυχία» που απευθύνονται αυτή
τη φορά προς τους άλλους. Έτσι συμπληρώνεται η πνευματική αυτοκτονία με
την πνευματική δολοφονία.
Τέλος είναι η αργολογία.
Απ' όλα γενικά τα δημιουργήματα μόνον ο άνθρωπος προικίστηκε με το
χάρισμα του λόγου. Όλοι οι Πατέρες βλέπουν σʹ αυτό το χάρισμα την ακριβή
«σφραγίδα» της Θείας εικόνας στον άνθρωπο γιατί ο ίδιος ο Θεός
αποκαλύφτηκε σαν Λόγος (Ιωάν. 1,1). Αλλά όντας ο λόγος το ύψιστο δώρο,
έτσι είναι και ο ισχυρότερος κίνδυνος. Όπως είναι η κυρίαρχη έκφραση του
ανθρώπου, το μέσο για την προσωπική του πλήρωση, για τον ίδιο λόγο,
είναι και το μέσο για την πτώση του, για την αυτοκαταστροφή του, για την
προδοσία και την αμαρτία. Ο λόγος σώζει και ο λόγος σκοτώνει,
ο λόγος εμπνέει και ο λόγος δηλητηριάζει. Ο λόγος είναι το μέσο της
Αλήθειας αλλά είναι και μέσο για το δαιμονικό ψέμα. Έχοντας μια βασικά
θετική δύναμη ο λόγος, έχει ταυτόχρονα και μια τρομακτικά αρνητική. Ο
λόγος δηλαδή δημιουργεί θετικά ή αρνητικά. Όταν αποσπάται από τη Θεία
καταγωγή και το θείο σκοπό του γίνεται αργολογία. Ενισχύει την αργία, τη
λιποψυχία και τη φιλαρχία και μετατρέπει τη ζωή σε κόλαση. Γίνεται η
κυρίαρχη δύναμη της αμαρτίας.
Αυτά τα τέσσερα σημεία είναι οι αρνητικοί «στόχοι» της μετάνοιας. Είναι
τα εμπόδια που πρέπει να μετακινηθούν. Αλλά μόνον ο Θεός μπορεί να τα
μετακινήσει. Ακριβώς γιʹ αυτό και το πρώτο μέρος της προσευχής αυτής
είναι μια κραυγή από τα βάθη της καρδιάς του αβοήθητου ανθρώπου. Στη
συνέχεια η προσευχή κινείται στους θετικούς σκοπούς της μετάνοιας που
πάλι είναι τέσσερις.
Σωφροσύνη!
Αν δεν περιορίσουμε - πράγμα που συχνά και πολύ λαθεμένα γίνεται - την
έννοια της λέξης «σωφροσύνη» μόνο στη σαρκική σημασία της, θα μπορούσε
να γίνει κατανοητή σαν τα θετικό αντίστοιχο της λέξης «αργία». «Αργία»
πρώτα απ' όλα, είναι η αδράνεια, το σπάσιμο της διορατικότητας και της
ενεργητικότητας μας, η ανικανότητα να βλέπουμε καθολικά, σφαιρικά.
Επομένως αυτή η ολότητα είναι το εντελώς αντίθετο από την αδράνεια. Αν
συνηθίζουμε με τη λέξη σωφροσύνη να εννοούμε την αρετή την αντίθετη από
τη σαρκική διαφθορά είναι γιατί ο διχασμένος χαρακτήρας μας, πουθενά
άλλου δεν φαίνεται καλύτερα παρά στη σαρκική επιθυμία, που είναι
αλλοτρίωση του σώματος από τη ζωή και τον έλεγχο του πνεύματος. Ο
Χριστός επαναφέρει την «ολότητα» (τη σωφροσύνη) μέσα μας και το κάνει
αυτά αποκαθιστώντας την αληθινή κλίμακα των άξιων, με το να μας οδηγεί
πίσω στο Θεό.
Ο πρώτος και υπέροχος καρπός της σωφροσύνης είναι η ταπεινοφροσύνη. Ήδη έχουμε μιλήσει γιʹ αυτή. Πάνω απ' όλα είναι η νίκη της αλήθειας μέσα μας, η απομάκρυνση του ψεύδους μέσα στο οποίο συνήθως ζούμε.
Μόνη η ταπεινοφροσύνη είναι άξια της αλήθειας∙ μόνο μʹ αυτή δηλαδή
μπορεί κανείς να δει και να δεχτεί τα πράγματα όπως είναι και έτσι να
δει το Θεό, το μεγαλείο Του, την καλοσύνη Του και την αγάπη Του στο
καθετί. Να γιατί, όπως ξέρουμε, ο Θεός «υπερηφάνοις αντιτάσσεται, ταπεινοίς δε δίδωσι χάριν».
Μετά τη σωφροσύνη και την ταπεινοφροσύνη, κατά φυσικό τρόπο, ακολουθεί η
υπομονή. Ο «φυσικός» ή «πεπτωκώς» άνθρωπος είναι ανυπόμονος, γιατί
είναι τυφλός για τον εαυτό του, και βιαστικός στο να κρίνει και να
καταδικάσει τους άλλους. Με διασπασμένη, ατελή και διαστρεβλωμένη γνώση
των πραγμάτων που έχει, μετράει τα πάντα με βάση τις δικές του
προτιμήσεις και τις δικές του ιδέες. Αδιαφορεί για τον καθένα γύρω του
εκτός από τον εαυτό του, θέλει η ζωή του να είναι πετυχημένη τώρα, αυτή
τη στιγμή. Υπομονή, βέβαια, είναι μια αληθινά θεϊκή αρετή. Ο Θεός είναι
υπομονετικός όχι γιατί είναι «συγκαταβατικός» αλλά γιατί βλέπει το βάθος
όλων των πραγμάτων, γιατί η εσωτερική πραγματικότητα τους, την οποία
εμείς με την τυφλότητα μας δεν μπορούμε να δούμε, είναι ανοιχτή σʹ
Αυτόν. Όσο πιο κοντά ερχόμαστε στο Θεό τόσο περισσότερο υπομονετικοί
γινόμαστε και τόσο πιο πολύ αντανακλούμε αυτή την απέραντη εκτίμηση για
όλα τα όντα, πράγμα που είναι η κύρια ιδιότητα του Θεού.
Τέλος, το αποκορύφωμα και ο καρπός όλων των αρετών, κάθε καλλιέργειας
και κάθε προσπάθειας, είναι η αγάπη. Αυτή η αγάπη που, όπως έχουμε πει,
μπορεί να δοθεί μόνο από το Θεό, είναι το δώρο που αποτελεί σκοπό για
κάθε πνευματική προετοιμασία και άσκηση.
Όλα αυτά συγκεφαλαιώνονται στην τελική αίτηση της προσευχής του Αγίου Εφραίμ με την οποία ζητάμε: «...δώρησαί μοι του οράν τα εμά πταίσματα και μη κατακρίνειν τον αδελφόν μου...». Εδώ τελικά δεν υπάρχει παρά μόνο ένας κίνδυνος: η υπερηφάνεια. Υπερηφάνεια είναι η πηγή του κάκου και όλο το κακό είναι η υπερηφάνεια. Παρʹ όλα αυτά δεν είναι αρκετό για μένα να βλέπω τα «εμά πταίσματα»
γιατί ακόμα και αυτή η φαινομενική αρετή μπορεί να μετατραπεί σε
υπερηφάνεια. Τα πατερικά κείμενα είναι γεμάτα από προειδοποιήσεις για
την ύπουλη μορφή ψευτοευσέβειας η οποία στην
πραγματικότητα με το κάλυμμα της ταπεινοφροσύνης και της αυτομεμψίας
μπορεί να οδηγήσει σε μια πραγματικά δαιμονική υπερηφάνεια.
Αλλά όταν βλέπουμε τα δικά μας σφάλματα και δεν κατακρίνουμε τους
αδελφούς μας, όταν με άλλα λόγια, η σωφροσύνη, η ταπεινοφροσύνη, η
υπομονή και η αγάπη γίνονται ένα σε μας, τότε και μόνο τότε ο αιώνιος
εχθρός - η υπερηφάνεια - θʹ αφανιστεί μέσα μας.
Μετά από κάθε αίτηση στην προσευχή τούτη κάνουμε μια μετάνοια (γονυκλισία).
Οι μετάνοιες δεν περιορίζονται στην προσευχή του Αγίου Εφραίμ αλλά
αποτελούν ένα από τα ξεχωριστά χαρακτηριστικά ολόκληρης της λατρείας της
Μεγάλης Σαρακοστής. Εδώ πάντως το νόημά τους αποκαλύπτεται περισσότερο
απ' οπουδήποτε αλλού.
Στη
συνεχή και δύσκολη προσπάθεια της πνευματικής ανάρρωσης, η Εκκλησία δεν
ξεχωρίζει την ψυχή από το σώμα. Ο όλος άνθρωπος απομακρύνθηκε από το
Θεό∙ ο όλος άνθρωπος πρέπει να ανορθωθεί, ο όλος άνθρωπος πρέπει να
γυρίσει. Η καταστροφή της αμαρτίας υπάρχει όταν νικάει η σάρκα - το
ζωώδες, το παράλογο, η σαρκική επιθυμία μέσα μας - τα πνευματικό και το
θείο. Αλλά τα σώμα είναι δοξασμένο, το σώμα είναι άγιο, τόσο άγιο που ο
ίδιος ο Θεός «σαρξ εγένετο». Η σωτηρία και η μετάνοια, επομένως, δεν
είναι η περιφρόνηση του σώματος ούτε η παραμέλησή του, αλλά είναι
αποκατάσταση του σώματος στην πραγματική του λειτουργικότητα που είναι η
έκφραση και η ζωή του πνεύματος, ο ναός της ανεκτίμητης ανθρώπινης
ψυχής. Η χριστιανική ασκητική είναι αγώνας όχι κατά αλλά υπέρ του
σώματος. Γιʹ αυτό το λόγο ο όλος άνθρωπος - ψυχή και σώμα - μετανοεί. Το
σώμα παίρνει μέρος στην προσευχή της ψυχής καθώς αυτή προσεύχεται μέσα
στο σώμα και δια του σώματος. Έτσι οι γονυκλισίες, τα «ψυχοσωματικά»
δείγματα της μετάνοιας, της ταπεινοφροσύνης, της λατρείας και της
υπακοής, είναι μια ιεροτελεστία κατʹ εξοχήν της Μεγάλης Σαρακοστής.
ΜΕΓΑΛΗ ΣΑΡΑΚΟΣΤΗ
Πορεία προς το Πάσχα
ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΚΡΙΤΑΣ
Αντιαιρετικόν Εγκόλπιον www.egolpion.com
20/2/2010
